İş hijyeni; çalışma ortamındaki fiziksel, kimyasal ve biyolojik etkenlerin çalışan sağlığına zarar verme olasılığını önceden öngörme, tanıma, değerlendirme ve kontrol etme disiplinidir. Ölçüm; risk değerlendirmesinin yerine geçen bağımsız bir işlem değil, tehlikenin niteliğini ve maruziyet düzeyini sayısal veriye dönüştüren teknik bir araçtır. Parametre seçimi; proses, kullanılan maddeler, görev süresi, çalışma şekli, çalışan grupları, mevcut kontrol önlemleri ve mevzuattaki sınır değerler birlikte incelenerek yapılmalıdır.
SÖZTEK; üretim, bakım, depo, atölye, şantiye, ofis ve proses alanlarında gürültü, toz, kimyasal etken, titreşim, termal konfor, aydınlatma ve benzeri iş hijyeni ihtiyaçlarının planlanmasını destekler. Ön incelemede benzer maruziyet grupları ve ölçüm noktaları belirlenir; Bakanlıkça yetkili laboratuvarın ilgili parametre kapsamı doğrulanır; saha koşulları, ölçüm süresi, cihaz ve numune zinciri kayıt altına alınır. Sonuçlar, ölçüm belirsizliği ve yöntemin sınırlamalarıyla birlikte raporlanarak risk kontrol kararlarına veri sağlar.
| Kişisel maruziyet ölçümü çalışan üzerinde, solunum veya işitme bölgesinde gerçekleştirilir ve ilgili mesleki sınırlarla değerlendirmeye esas olabilir. Sabit noktadan yapılan ortam ölçümü ise kaynağın yayılımını, alan dağılımını ve kontrol önlemlerinin etkinliğini gösterir; kimyasal etkenlerde kişisel maruziyet sınırıyla doğrudan karşılaştırılmaz. |
İş Hijyeni Ölçümü nedir?
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ve İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizi Yapan Laboratuvarlar Hakkında Yönetmelik uyarınca işveren; işyerinde çalışanların maruz kaldığı fiziksel, kimyasal ve biyolojik risk etmenlerinin tespiti amacıyla gerekli ölçüm, test ve analizleri yaptırmakla; sonuçları risk değerlendirmesi ve önlem planlarıyla ilişkilendirmekle yükümlüdür. Ölçümler, işyerinin çalışma koşullarını temsil edecek şekilde, ilgili ulusal/uluslararası standartlara uygun yöntem ve kalibreli cihazlarla gerçekleştirilir.
İş hijyeni ölçümü, genel risk değerlendirmesinin fiziksel ve kimyasal etkenler için ayrıntılandırılmış teknik bileşenidir. Gürültü haritası, kişisel koruyucu donanım seçimi, havalandırma tasarımı veya periyodik sağlık muayeneleriyle ilişkili olsa da bunların hiçbiri tek başına iş hijyeni ölçüm raporunun yerine geçmez.
Ölçüm türleri ve hizmet kapsamı
| Ölçüm / analiz başlığı | Teknik kullanım |
| Gürültü (kişisel / ortam) | Çalışanın vardiya veya görev bazlı gürültü maruziyetinin belirlenmesi; kaynak ve alan dağılımının sabit nokta ölçümleriyle haritalanması. |
| Toplam, solunabilir ve lifsi toz | Solunum bölgesinden kişisel numune alma veya kaynak/alan kontrolü amacıyla ortam numunesi; gravimetrik ve gerekli analitik tayinler. |
| Kimyasal madde, gaz ve buhar | VOC, çözücü, metal, asit-baz aerosolleri ve prosese özgü maddelerin uygun sorbent, filtre veya doğrudan okuma yöntemiyle belirlenmesi. |
| El-kol / tüm vücut titreşimi | El aletleri, makine kumandaları, araç, koltuk ve platformlardan iletilen titreşimin üç eksenli ölçümü ve günlük maruziyet hesabı. |
| Termal konfor / ısı stresi | Hava sıcaklığı, nem, hava hızı ve ışınım sıcaklığıyla PMV-PPD veya WBGT yaklaşımına veri sağlanması. |
| Aydınlatma | Görev düzlemi, çalışma alanı ve çevre alanında aydınlık düzeyi; yerleşim, düzgünlük ve kamaşma koşullarının incelenmesi. |
| Elektromanyetik alan | Kaynak ve frekans aralığına uygun cihazla elektrik/manyetik alan maruziyetinin belirlenmesi. |
| Asbest ve özel parametreler | Lifsi toz, katı numunede asbest tür tayini veya sektöre özgü özel etkenlerde yetkili kapsam ve metoda göre numune alma/analiz. |
Ölçüm kapsamı nasıl seçilir?
| Seçim faktörü | Değerlendirme |
| Risk değerlendirmesi | Tehlike kaynağı, maruz kalma yolu, sağlık etkisi, çalışan görüşleri ve mevcut kontroller. |
| Benzer maruziyet grubu | Aynı işi, süreç ve sürelerle yapan çalışanların görev ve maruziyet benzerliği. |
| Proses ve kaynak | Hammadde, kimyasal, ekipman, havalandırma, üretim çevrimi ve kaçak/yayılım noktaları. |
| Maruziyet örüntüsü | Sürekli, kesikli, tepe, vardiya, bakım, temizlik veya arıza koşullarının temsiliyeti. |
| Sınır / referans değer | Mevzuattaki mesleki maruziyet sınırı; bulunmaması halinde geçerli ulusal/uluslararası referans. |
| Metot ve kayıt ihtiyacı | Numune süresi, tespit limiti, ölçüm belirsizliği, ham veri, kroki, fotoğraf ve zincirleme kayıt gereksinimi. |
- Risk değerlendirmesi, proses akışı, kullanılan kimyasallar, güvenlik bilgi formları ve önceki ölçüm kayıtları incelenir.
- Saha ön incelemesiyle kaynaklar, çalışma biçimleri, vardiyalar, görev süreleri ve mevcut kontrol önlemleri doğrulanır.
- Ölçülecek parametreler, benzer maruziyet grupları, çalışanlar ve sabit ölçüm noktaları teknik gerekçeyle belirlenir.
- Laboratuvarın Bakanlık yeterlik veya ön yeterlik belgesinde ilgili parametre ve metodun yer aldığı doğrulanır.
- Ölçüm stratejisi; numune sayısı, süre, vardiya temsiliyeti, cihaz aralığı, tespit limiti ve kayıt ihtiyacıyla planlanır.
- Cihazların kalibrasyonları ve saha öncesi/sonrası doğrulamaları kontrol edilir; sarf malzemeleri ve numune zinciri hazırlanır.
- Ölçüm ve numune alma, olağan üretim koşullarını temsil edecek biçimde yürütülür; sapmalar ve saha koşulları kaydedilir.
- Analiz, kalite kontrol ve hesaplamalar yetkili metoda göre tamamlanır; sonuçlar ölçüm belirsizliğiyle birlikte oluşturulur.
- Rapor işverence mevzuat, sağlık gözetimi ve risk değerlendirmesiyle birlikte değerlendirilir; kontrol ve tekrar ölçüm planı hazırlanır.
Laboratuvar yeterliliği ve sorumluluk
İş hijyeni ölçüm, test ve analizleri; 27.01.2023 tarihli Yönetmelik kapsamında Bakanlıktan yeterlik veya ön yeterlik belgesi bulunan laboratuvarlara yaptırılmalıdır. TÜRKAK akreditasyonu laboratuvar yetkinliğinin önemli bir unsurudur ancak tek başına iş hijyeni ölçümü yapma yetkisi sağlamaz. Laboratuvarın ilgili parametre ve metodu kapsayan güncel yetki belgesi, akreditasyon kapsamı, personel görevlendirmeleri, cihaz kalibrasyonları ve kalite güvence kayıtları ölçüm öncesinde doğrulanmalıdır.
| Görev | Genel sorumluluk çerçevesi |
| Laboratuvar yöneticisi | Teknik faaliyetlerin mevzuat, yetki kapsamı ve kalite sistemi içinde yürütülmesi; kaynak, personel ve yöntem uygunluğunun sağlanması. |
| Kalite yöneticisi | ISO/IEC 17025 sistemi, doküman ve kayıt kontrolü, iç tetkik, uygunsuzluk, yeterlilik deneyi ve ölçüm izlenebilirliğinin yönetimi. |
| Ölçüm/numune alma ve analiz personeli | Yetkilendirildiği metot için saha ölçümü, numune zinciri, cihaz doğrulaması, analiz, ham veri ve teknik kayıtların doğru oluşturulması. |
Parametre bazında teknik esaslar
Gürültü ölçümleri
Gürültü maruziyeti; çalışan görevi, maruziyet örüntüsü ve vardiya süresi dikkate alınarak kişisel dozimetre, görev tabanlı örnekleme veya tam vardiya yaklaşımıyla belirlenir. Ölçüm öncesi ve sonrası akustik doğrulama, cihaz sınıfı, mikrofon konumu, darbe/tepe değerleri ve olağan dışı olaylar kaydedilir. ISO 9612:2025, işyerinde çalışan gürültü maruziyetinin ölçülmesi ve belirsizliğinin değerlendirilmesi için güncel metodoloji sunar.
Toz ve kimyasal etkenler
Toz, gaz, buhar, metal ve organik bileşik ölçümlerinde kişisel numune alma başlığı çalışanın solunum bölgesine yerleştirilir. Numune süresi ve debi, referans süreyi ve işin değişkenliğini temsil edecek şekilde seçilir; kör numune, taşıma zinciri, saha debi kontrolleri ve analitik tespit sınırı kayıt altına alınır. TS EN 689 ölçme stratejisi, benzer maruziyet grupları ve mesleki sınır değerlerle karşılaştırma yaklaşımı için temel rehberlerden biridir.
Titreşim ölçümleri
El-kol ve tüm vücut titreşimi birbirinden farklı sensör konumu, kuplaj, eksen ve maruziyet süresi gerektirir. Ölçüm; kullanılan ekipman, çalışma çevrimi, kavrama/itme kuvveti, zemin ve koltuk koşullarıyla birlikte değerlendirilir; günlük maruziyet A(8) hesabında büyüklük ile gerçek kullanım süresi birlikte ele alınır. ISO 5349-1, ISO 2631-1 ve ölçüm cihazları için ISO 8041-1 temel teknik referanslardır.
Termal konfor ve ısı stresi
Termal değerlendirmede hava sıcaklığı, bağıl nem, hava hızı ve ortalama ışınım sıcaklığı; çalışanın metabolik yükü ve giysi yalıtımıyla birlikte ele alınır. Ilımlı ortamlarda PMV-PPD yaklaşımı, sıcak çalışma alanlarında ise WBGT taraması kullanılabilir. ISO 7730:2025, ISO 7726:2025 ve ISO 7243:2017; ölçüm cihazları, termal konfor ve ısı stresi değerlendirmesi için başlıca referanslardır.
Aydınlatma, elektromanyetik alan ve özel parametreler
Aydınlatma ölçümü çalışma düzleminde, gerçek kullanım koşullarında ve gün ışığı/yapay ışık etkileri belirtilerek yapılır; yalnızca tek bir lux değeri yerine görev alanı, çevre alanı, düzgünlük ve kamaşma koşulları dikkate alınır. Elektromanyetik alan ölçümünde frekans aralığı, kaynak, mesafe ve cihaz bandı tanımlanmalıdır. Asbest ve lifsi toz gibi özel parametrelerde numune alma ve analiz kapsamı ayrıca doğrulanır.
Kritik kontrol kriterleri
Ölçümün güvenilirliği; cihaz markasından veya tek bir saha değerinden değil, temsil edici stratejiden doğar. Yanlış çalışan grubunun seçilmesi, kişisel maruziyet yerine sabit ortam ölçümünün kullanılması, üretimin olağan koşulları yansıtmaması, yetersiz numune süresi, yetki kapsamı dışındaki metot veya ölçüm belirsizliğinin raporlanmaması sonucu karar vermeye elverişsiz hale getirebilir.
İlgili mevzuat, standartlar ve teknik referanslar
| Mevzuat / standart | Hizmetteki rolü |
| 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu | İşverenin risk değerlendirmesi, çalışma ortamı gözetimi ve çalışanların sağlık/güvenliğinin korunmasına ilişkin temel yükümlülükleri. |
| İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik (2023) | Laboratuvar yetkilendirmesi, işveren yükümlülüğü, ölçüm/numune alma, rapor, kayıt ve bildirim esasları. |
| ISO/IEC 17025:2017 | Deney, numune alma ve kalibrasyon faaliyetlerinde laboratuvar yeterliliği ve geçerli sonuçların kalite sistemi. |
| TS EN 689 | Solunumla maruz kalınan kimyasal maddeler için ölçme stratejisi, benzer maruziyet grupları ve sınır değerlerle karşılaştırma yaklaşımı. |
| ISO 9612:2025 | Çalışanların mesleki gürültü maruziyetinin ölçülmesi, strateji seçimi ve belirsizlik hesabı. |
| ISO 5349-1:2001 | El-kol titreşimine maruziyetin ölçülmesi ve değerlendirilmesi için genel esaslar. |
| ISO 2631-1:1997 + Amd 1:2010 | Tüm vücut titreşimine maruziyetin ölçülmesi ve değerlendirilmesi için genel esaslar. |
| ISO 8041-1:2017 | İnsan titreşimi ölçümlerinde kullanılan genel amaçlı cihazların performans şartları. |
| ISO 7243:2017 | WBGT indeksiyle işyerindeki ısı stresinin taranması ve değerlendirilmesi. |
| ISO 7730:2025 | PMV, PPD ve yerel termal konfor kriterlerinin analitik belirlenmesi ve yorumlanması. |
| ISO 7726:2025 | Termal çevrede fiziksel büyüklükleri ölçen ve izleyen cihazlara ilişkin teknik esaslar. |
| ISO 7708:1995 | Sağlıkla ilişkili inhalabl, torasik ve solunabilir parçacık fraksiyonlarının tanımları. |
| Mevzuat ve standartlar revize edilebilir. Teklif, ölçüm planı ve rapor aşamasında yürürlükteki baskı, ulusal kabul, mesleki sınır değer ve laboratuvarın güncel yetki kapsamı doğrulanmalıdır. |
Hangi işyerlerinde uygulanır?
- Metal, makine, otomotiv, kaynak ve yüzey işlem tesisleri.
- İnşaat, maden, taş ocağı, çimento, seramik ve hazır beton sahaları.
- Kimya, plastik, kauçuk, boya, ilaç ve laboratuvar faaliyetleri.
- Gıda, tekstil, ahşap, mobilya, kâğıt ve ambalaj üretimi.
- Depo, lojistik, liman, bakım atölyesi ve teknik servis alanları.
- Ofis, hastane, okul, çağrı merkezi ve kapalı çalışma alanları.
- Enerji, proses, arıtma, kazan dairesi ve saha operasyonları.
Ölçüm öncesi hazırlanacak bilgiler
- Güncel risk değerlendirmesi, proses akışları ve bölüm yerleşim planı.
- Kullanılan kimyasallar, güvenlik bilgi formları ve yıllık/aylık tüketim bilgileri.
- Çalışan sayıları, görevler, vardiyalar ve benzer maruziyet grupları.
- Görev süreleri, ekipman kullanım zamanları ve üretim çevrimleri.
- Lokal/genel havalandırma, kapalı sistem, izolasyon ve diğer kontrol önlemleri.
- Önceki ölçüm raporları, değişiklikler, ramak kala ve proses arıza kayıtları.
- Ölçüm noktalarına erişim, enerji izinleri, saha güvenliği ve refakat koşulları.
- Ölçüm günündeki üretim miktarı, hammadde, hava koşulları ve olağan dışı durumlar.
İş hijyeni raporunda bulunması gerekenler
| Rapor bölümü | Asgari içerik |
| Tanımlama | Müşteri, işyeri, bölüm, proses, ölçüm tarihi, vardiya ve ölçüm talebinin amacı. |
| Kapsam ve strateji | Parametre, benzer maruziyet grubu, çalışan/konum, numune sayısı, süre ve temsiliyet gerekçesi. |
| Referanslar | Kullanılan metot, mevzuat, standardın baskısı, laboratuvar prosedürü ve varsa sınır değer kaynağı. |
| Laboratuvar / personel | Bakanlık belge bilgisi, parametre kapsamı, ölçüm-numune alma ve analiz personeli. |
| Cihaz ve izlenebilirlik | Cihaz, seri numarası, kalibrasyon, saha doğrulaması, sarf malzemesi, numune kodu ve taşıma zinciri. |
| Saha koşulları | Üretim durumu, görev, süre, havalandırma, sıcaklık, hava hareketi, kullanılan ekipman ve sapmalar. |
| Sonuç ve belirsizlik | Ölçülen/hesaplanan değer, birim, referans süre, tespit limiti ve ölçüm belirsizliği. |
| Değerlendirme bilgisi | Varsa mevzuat veya referans sınır değer; laboratuvarın işyerine özgü uygun/uygunsuz kararı vermediğine ilişkin açıklama. |
| Ekler | Ölçüm krokisi, fotoğraf, saha formları, ham veri özeti, debi kayıtları, analiz sonuçları ve numune listesi. |
Sık karşılaşılan uygunsuzluklar
- Risk değerlendirmesi yapılmadan standart bir ölçüm paketi uygulanması.
- Laboratuvarın ilgili parametre veya metot için Bakanlık yetkisinin bulunmaması.
- Sabit ortam ölçümünün kişisel maruziyet sınır değeriyle karşılaştırılması.
- Üretimin durduğu veya olağan yükü temsil etmediği koşullarda numune alınması.
- Benzer maruziyet gruplarının görev ve süre farklılıkları dikkate alınmadan oluşturulması.
- Cihaz kalibrasyonu, saha doğrulaması, debi ve kör numune kayıtlarının eksik olması.
- Ölçüm belirsizliği, numune süresi, çalışma koşulları veya yöntem sınırlamalarının raporda yer almaması.
- Sonuçların kontrol tedbirine dönüştürülmemesi ve değişiklik sonrası tekrar ölçüm planlanmaması.
Sık sorulan sorular |
| İşyeri bölümünü, prosesi, çalışan görevlerini, kullanılan kimyasalları, vardiya düzenini ve mevcut risk değerlendirmesini paylaşın. SÖZTEK, ölçülmesi gereken parametreleri ve saha programını yetkili laboratuvar kapsamına göre planlasın. |
İş ekipmanlarının güvenli kullanımını sağlamak, mevzuat yükümlülüklerini yerine getirmek ve işletme risklerini azaltmak için sahada ölçüm, kontrol ve raporlama süreçlerini tek akışta yürütüyoruz.