Patlayıcı ortam; yanıcı gaz, buhar, sis veya tozun atmosferik şartlar altında hava ile oluşturduğu ve tutuşturma sonrasında yanmanın karışımın tamamına yayıldığı ortamdır. Akaryakıt ve LPG tesislerinden boya–solvent uygulamalarına, kimya ve ilaç üretiminden un, şeker, yem, ahşap ve metal tozu bulunan proseslere kadar çok farklı işyerlerinde patlayıcı atmosfer oluşabilir. Patlamadan Korunma Dokümanı (PKD), bu tehlikenin yalnızca varlığını ifade eden bir rapor değil; tehlikeli maddeleri, salım kaynaklarını, havalandırmayı, bölge sınıflarını, tutuşturucu kaynakları, ekipman uygunluğunu ve koruma önlemlerini birbiriyle ilişkilendiren işyerine özgü teknik dokümandır.
SÖZTEK’in PKD hazırlama yaklaşımı; tesis gezisi ve proses incelemesiyle başlar, kimyasal ve yanıcı toz verilerinin doğrulanmasıyla devam eder. Salım kaynakları ile normal/öngörülebilir anormal çalışma koşulları değerlendirilir; gerekli hesap ve kabullerle tehlikeli alan sınıflandırması yapılır. Elektrikli ve elektrikli olmayan ekipmanların Ex işaretleri, ekipman grubu/kategorisi veya ekipman koruma seviyesi, gaz/toz grubu ve sıcaklık sınıfı bölge şartlarıyla karşılaştırılır. Sonuçlar; bölge planları, ekipman envanteri, risk azaltma tedbirleri ve güncelleme koşullarıyla birlikte raporlanır.
| PKD, başka bir tesisten kopyalanabilecek standart bir metin değildir. Proses, madde, miktar, sıcaklık/basınç, salım biçimi, havalandırma, yerleşim ve ekipmanlar tesise özgü değerlendirilmelidir. |
Patlamadan Korunma Dokümanı nedir?
Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik uyarınca işveren; patlama riskinin belirlendiğini ve değerlendirildiğini, gerekli teknik ve organizasyonel önlemlerin alındığını, tehlikeli yerlerin sınıflandırıldığını ve iş ekipmanının güvenle kullanılabildiğini gösteren Patlamadan Korunma Dokümanını hazırlar veya hazırlatır. Doküman işe başlanmadan önce hazırlanmalı; işyerinde, iş ekipmanında veya iş organizasyonunda önemli değişiklik, genişleme ya da tadilat yapıldığında yeniden gözden geçirilmelidir.
PKD, genel risk değerlendirmesinin patlayıcı ortamlar için ayrıntılandırılmış teknik bileşenidir. Yangın risk analizi, acil durum planı, kimyasal risk değerlendirmesi, topraklama ölçümü veya Ex ekipman muayenesiyle ilişkili olsa da bunların hiçbiri tek başına PKD’nin yerine geçmez.
Hangi işyerlerinde gereklidir?
| Sektör | Tipik risk alanları |
| Akaryakıt ve gaz | Akaryakıt istasyonları, LPG/CNG/LNG tesisleri, dolum ve depolama alanları, gaz hatları. |
| Kimya, boya ve solvent | Karıştırma, dolum, reaksiyon, tank sahası, laboratuvar, solventli temizlik ve baskı prosesleri. |
| Gıda ve tarım | Un, nişasta, şeker, kakao, süt tozu, yem, tahıl, baharat ve benzeri yanıcı toz prosesleri. |
| Ahşap, kâğıt ve tekstil | Toz emiş sistemleri, filtreler, silolar, öğütme, zımpara ve lif/toz oluşan üretim alanları. |
| Metal ve plastik | Alüminyum/magnezyum tozu, metal taşlama, plastik/kauçuk tozları, pnömatik transfer ve filtreler. |
| İlaç ve kozmetik | Alkol/solvent kullanımı, toz karıştırma, granülasyon, kaplama ve dolum prosesleri. |
| Enerji ve atık | Biyogaz, hidrojen, batarya alanları, atık gazı, kömür/biokütle, geri dönüşüm ve arıtma tesisleri. |
| Diğer prosesler | Yanıcı gaz, buhar, sis veya tozun tehlikeli miktarda oluşabildiği tüm işyerleri. |
| Bir işyerinde yanıcı madde bulunması otomatik olarak bütün alanın tehlikeli bölge olduğu anlamına gelmez. Salım kaynağı, oluşma sıklığı/süresi, miktar ve havalandırma birlikte değerlendirilir. |
Hazırlama süreci
- Başlangıç toplantısı ve kapsam: prosesler, tesis sınırı, işletme senaryoları, sorumlular ve gerekli belgeler belirlenir.
- Saha incelemesi: hammadde kabulünden depolama, üretim, transfer, dolum, atık ve havalandırmaya kadar proses akışı yerinde incelenir.
- Madde envanteri: yanıcı gaz, sıvı, buhar, sis ve tozların fiziksel/kimyasal patlama parametreleri doğrulanır.
- Salım kaynağı analizi: flanş, vana, dolum ağzı, havalık, numune noktası, filtre, silo, değirmen ve benzeri kaynaklar tanımlanır.
- Havalandırma değerlendirmesi: doğal/mekanik havalandırmanın debisi, sürekliliği, kullanılabilirliği ve salımı seyreltme etkisi incelenir.
- Bölge sınıflandırması: gaz/buhar/sis için Zone 0–1–2; yanıcı toz için Zone 20–21–22 sınıfları ve uzanımları belirlenir.
- Tutuşturucu kaynak analizi: elektriksel ark, sıcak yüzey, statik elektrik, mekanik kıvılcım, açık alev, yıldırım ve diğer kaynaklar değerlendirilir.
- Ekipman uygunluğu: Ex işaretleri ve koruma özellikleri, belirlenen bölge ve madde özellikleriyle karşılaştırılır.
- Risk azaltma planı: patlayıcı ortamın önlenmesi, tutuşturmanın önlenmesi ve patlama etkilerinin sınırlandırılması hiyerarşisiyle tedbirler geliştirilir.
- Dokümantasyon: metin, hesaplar, tehlikeli bölge çizimleri, ekipman listeleri, fotoğraflar, aksiyon planı ve revizyon bilgileri birleştirilir.
Gerekli teknik veriler
| Veri grubu | İstenen asgari bilgiler |
| Tesis ve proses | Yerleşim, proses akım şeması, P&ID, ekipman listesi, çalışma sıcaklığı/basıncı, vardiya ve işletme senaryoları. |
| Kimyasallar | Güvenlik Bilgi Formu, parlama noktası, alt/üst patlama limiti, buhar yoğunluğu, kendiliğinden tutuşma sıcaklığı, gaz grubu. |
| Yanıcı tozlar | Parçacık boyutu/nem, minimum tutuşma enerjisi, minimum tutuşma sıcaklıkları, Kst, Pmax, toz grubu ve tabaka davranışı. |
| Salım kaynakları | Konum, açıklık/kaçak senaryosu, salım derecesi, süre/sıklık, debi veya tahmin yöntemi. |
| Havalandırma | Hacim, açıklıklar, mekanik debi, hava değişim sayısı, emiş noktaları, yedeklilik ve arıza alarmı. |
| Elektrik/ekipman | Ex etiket fotoğrafı, sertifika, üretici, model, seri no, kategori/EPL, koruma tipi, gaz/toz grubu, sıcaklık sınıfı. |
| Koruyucu sistemler | Gaz algılama, interlock, inertleme, patlama tahliye, bastırma, izolasyon, topraklama/eşpotansiyel bağlama. |
| Organizasyon | Çalışma izinleri, sıcak iş, LOTO, temizlik, bakım, eğitim, yüklenici yönetimi ve acil durum prosedürleri. |
Patlayıcı ortamın teknik değerlendirilmesi
Yanıcı gaz, buhar ve sisler
Gaz ve buhar değerlendirmesinde maddenin parlama noktası, proses sıcaklığı, buhar basıncı, LEL/UEL değerleri, bağıl yoğunluğu ve kendiliğinden tutuşma sıcaklığı dikkate alınır. Salımın sürekli, birincil veya ikincil derecede olup olmadığı; havalandırmanın seyreltme derecesi ve kullanılabilirliğiyle birlikte tehlikeli bölgenin sınıfını ve uzanımını etkiler. Hesap yöntemi ve varsayımlar TS EN IEC 60079-10-1’in güncel baskısı ve proses verileriyle ilişkilendirilmelidir.
Yanıcı tozlar
Yanıcı tozlarda yalnızca havadaki bulut değil, yüzeylerde biriken toz tabakaları da değerlendirilir. Filtreler, siklonlar, silolar, elevatörler, değirmenler, transfer noktaları ve kaçak toz bölgeleri iç/dış tehlikeli alanlar oluşturabilir. Tozun minimum tutuşma enerjisi, bulut ve tabaka tutuşma sıcaklığı, Kst ve Pmax değerleri ekipman seçimi ve koruyucu sistem tasarımı açısından önemlidir. Sınıflandırma TS EN IEC 60079-10-2’nin güncel baskısına ve tesise özgü temizlik/kaçak koşullarına göre yapılır.
Bölge sınıfları
| Bölge | Tanımın teknik özeti |
| Zone 0 | Gaz, buhar veya sis şeklindeki patlayıcı ortamın sürekli, uzun süreli veya sık oluştuğu yer. |
| Zone 1 | Normal çalışmada gaz, buhar veya sis şeklindeki patlayıcı ortamın ara sıra oluşmasının muhtemel olduğu yer. |
| Zone 2 | Normal çalışmada patlayıcı gaz ortamının oluşmasının beklenmediği; oluşursa kısa sürdüğü yer. |
| Zone 20 | Yanıcı toz bulutu şeklindeki patlayıcı ortamın sürekli, uzun süreli veya sık oluştuğu yer. |
| Zone 21 | Normal çalışmada yanıcı toz bulutu şeklindeki patlayıcı ortamın ara sıra oluşmasının muhtemel olduğu yer. |
| Zone 22 | Normal çalışmada patlayıcı toz bulutunun oluşmasının beklenmediği; oluşursa kısa sürdüğü yer. |
Bölge sınıfı tek başına yeterli değildir. Her bölgenin yatay/düşey uzanımı, kaynağı, madde grubu ve gerekli ekipman özellikleri ölçekli veya teknik olarak izlenebilir çizimler üzerinde gösterilmelidir.
Ex ekipman uygunluk değerlendirmesi
| Kullanım yeri | Uygunluk yaklaşımı |
| Zone 0 / Zone 20 | Yönetmelikteki esaslara göre Kategori 1 ekipman; uygun gaz/toz grubu, sıcaklık ve koruma özellikleri. |
| Zone 1 / Zone 21 | Kategori 1 veya 2 ekipman; uygulamaya uygun ekipman koruma seviyesi ve Ex işaretlemesi. |
| Zone 2 / Zone 22 | Kategori 1, 2 veya 3 ekipman; bölge, madde ve sıcaklık şartlarıyla uyumlu seçim. |
| Tüm bölgeler | Ekipman grubu, kategori/EPL, koruma tipi, gaz veya toz grubu, sıcaklık sınıfı/yüzey sıcaklığı, ortam sıcaklığı ve sertifika koşulları kontrol edilir. |
| Sadece ‘Ex-proof’ ifadesi uygunluk kanıtı değildir. Ekipmanın tam işaretlemesi, sertifikası, özel kullanım şartları, montajı, kablo girişleri ve bakım durumu birlikte değerlendirilmelidir. |
Tutuşturucu kaynakların analizi
| Kaynak | İncelenecek örnekler |
| Sıcak yüzeyler | Motor, rulman, ısıtıcı, fırın, egzoz, sürtünme ve proses yüzeyleri. |
| Alev ve sıcak gazlar | Kaynak/kesme, sigara, brülör, açık proses, egzoz ve sıcak iş faaliyetleri. |
| Mekanik kıvılcım | Çarpma, sürtünme, yabancı cisim, fan/rotor teması ve hafif metal–paslı çelik etkileşimi. |
| Elektriksel kaynaklar | Ark, anahtarlama, kısa devre, gevşek bağlantı, uygunsuz ekipman ve kablo girişleri. |
| Statik elektrik | Dolum/boşaltma, sıvı akışı, pnömatik toz transferi, filtre, konveyör, insan ve yalıtkan yüzeyler. |
| Yıldırım ve kaçak akım | Yıldırımdan korunma, eşpotansiyel bağlama, katodik sistemler ve dolaşan akımlar. |
| Elektromanyetik ve iyonlaştırıcı etkiler | RF, optik ışınım, ultrasonik ve ilgili proses kaynakları. |
| Adyabatik sıkışma/reaksiyon | Hızlı basınçlanma, egzotermik reaksiyon, kendiliğinden ısınma ve toz tabakası. |
Koruma önlemleri hiyerarşisi
| Öncelik | Örnek uygulamalar |
| 1. Patlayıcı ortamı önleme | İkame, kapalı sistem, kaçakların azaltılması, seyreltme, inertleme, proses sıcaklığı ve stok miktarının kontrolü. |
| 2. Tutuşturmayı önleme | Uygun Ex ekipman, topraklama/eşpotansiyel bağlama, sıcaklık kontrolü, kıvılcım önleme, sıcak iş ve bakım yönetimi. |
| 3. Patlama etkisini sınırlandırma | Patlamaya dayanıklı tasarım, tahliye, bastırma ve patlama izolasyonu; korunan hacim ve proses için mühendislik hesabıyla. |
| 4. Organizasyon | Eğitim, çalışma izni, temizlik, bakım, Ex ekipman muayenesi, yüklenici yönetimi, işaretleme ve acil durum planı. |
PKD içeriğinde bulunması gereken ana bölümler
- Dokümanın amacı, kapsamı, tesis tanımı, sorumlular ve revizyon geçmişi.
- Yasal dayanaklar, kullanılan standartlar, metotlar, kabuller ve kısıtlar.
- Proses açıklaması, yerleşim, akım şemaları ve işletme senaryoları.
- Yanıcı madde envanteri ve güvenlik parametreleri.
- Salım kaynakları, havalandırma ve tehlikeli alan sınıflandırma hesapları.
- Zone çizimleri ve bölge sınırlarının açıklamaları.
- Tutuşturucu kaynak risk değerlendirmesi.
- Ex ekipman ve koruyucu sistem envanteri/uygunluk matrisi.
- Teknik ve organizasyonel önlemler ile aksiyon planı.
- Çalışan eğitimi, çalışma izinleri, bakım ve muayene düzeni.
- Acil durum, koordinasyon ve yüklenici yönetimi bağlantıları.
- Fotoğraflar, sertifikalar, ölçüm/hesap ekleri ve onay sayfası.
Mevzuat ve temel standartlar
| Düzenleme / standart | PKD içindeki rolü |
| 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu | İşverenin riskleri önleme ve çalışanları koruma yükümlülüğünün ana çerçevesi. |
| Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik | Patlama risk değerlendirmesi, bölge sınıflandırması, asgari gerekler ve PKD yükümlülüğü. |
| Muhtemel Patlayıcı Ortamda Kullanılan Teçhizat ve Koruyucu Sistemler ile İlgili Yönetmelik (2014/34/AB) | Patlayıcı ortama yönelik ekipman ve koruyucu sistemlerin ürün uygunluğu/işaretlemesi. |
| Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik | Tehlikeli kimyasalların risk değerlendirmesi ve kontrolü. |
| İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik | Yangın/patlama senaryoları, müdahale ve tahliye planları. |
| TS EN 1127-1 | Patlayıcı ortamların önlenmesi ve patlamadan korunma için temel kavram ve metodoloji. |
| TS EN IEC 60079-10-1 | Gaz atmosferlerinde tehlikeli alan sınıflandırması. |
| TS EN 60079-10-2 | Yanıcı toz atmosferlerinde tehlikeli alan sınıflandırması. |
| TS EN IEC 60079-14 | Elektrik tesislerinin tasarımı, ekipman seçimi ve kurulumu. |
| TS EN 60079-17 | Elektrik tesislerinin muayenesi ve bakımına ilişkin gerekler. |
| TS EN 60079-19 | Ex ekipmanın onarımı, revizyonu ve yenilenmesi. |
| TS EN IEC 60079-29 serisi | Gaz algılama ekipmanlarının seçimi, kurulumu, kullanımı ve performansı; uygulamaya göre. |
| TS EN ISO/IEC 80079-20-2 | Yanıcı tozların malzeme özelliklerine ilişkin deney yöntemleri; uygulamaya göre. |
| TS EN 60079-32-1 | Elektrostatik tehlikeler ve korunma yaklaşımı. |
| Standartların güncel baskısı, tadilleri ve TSE tarafından yürürlük durumu proje tarihinde doğrulanmalıdır. Ekipmana veya sektöre özel ek standartlar ayrıca uygulanabilir. |
Dokümanın ne zaman güncellenmesi gerekir?
- Yeni yanıcı madde, proses, tank, silo, filtre veya üretim hattı devreye alındığında.
- Kapasite, sıcaklık, basınç, debi, dolum yöntemi veya depolama miktarı değiştiğinde.
- Havalandırma, gaz algılama, inertleme veya patlama koruma sistemi değiştirildiğinde.
- Tehlikeli alandaki elektrikli/elektrikli olmayan ekipman yenilendiğinde veya yeri değiştiğinde.
- Bina yerleşimi, duvar, kapı, açıklık, kanal veya proses çevresi değiştiğinde.
- Patlama, yangın, önemli kaçak, ramak kala veya denetim bulgusu sonrasında.
- Yeni teknik bilgi, ölçüm veya standart değişikliği mevcut değerlendirmeyi etkilediğinde.
| Yönetmelik PKD için basit bir ‘yılda bir yenileme’ kuralı koymaz; doküman güncel tutulmalı ve önemli değişikliklerde revize edilmelidir. İşletme ayrıca risk esaslı düzenli gözden geçirme periyodu tanımlamalıdır. |
Sık görülen eksiklikler
| Eksiklik | Teknik etkisi |
| Kopya doküman | Tesiste olmayan proses ve maddeler; gerçek salım/havalandırma koşullarının değerlendirilmemesi. |
| Eksik madde envanteri | Solvent, temizlik kimyasalı, ara ürün, atık, gaz veya yanıcı tozların atlanması. |
| Hesapsız zone | Bölge sınıfı ve mesafelerin yöntem, veri ve hesap gösterilmeden verilmesi. |
| Toz riskinin atlanması | Filtre/silo içi, toz tabakaları ve ikincil patlama riskinin değerlendirilmemesi. |
| Yanlış ekipman kabulü | Etiket/sertifika kontrol edilmeden ekipmanın ‘Ex-proof’ kabul edilmesi. |
| Statik elektriğin yetersiz analizi | Dolum, transfer, yalıtkan kap/boru ve insan kaynaklı yük birikiminin incelenmemesi. |
| Çizim tutarsızlığı | Zone planının yerleşim, ekipman listesi ve metinle eşleşmemesi. |
| Aksiyonların belirsizliği | Sorumlu, termin, öncelik ve doğrulama yöntemi bulunmayan genel öneriler. |
| Revizyon yönetiminin olmaması | Proses değiştiği halde PKD ve ekipman envanterinin güncellenmemesi. |
İşverenden istenecek belgeler
- Tesis yerleşim planları, proses akış şemaları ve güncel P&ID’ler.
- Kimyasal envanteri ve Türkçe Güvenlik Bilgi Formları.
- Yanıcı toz test raporları; yoksa numune/deney ihtiyacının değerlendirilmesi.
- Tank, silo, filtre, havalandırma ve transfer sistemlerinin teknik verileri.
- Elektrik tek hat, topraklama, yıldırımdan korunma ve eşpotansiyel bağlama bilgileri.
- Ex ekipman listesi, etiket fotoğrafları, sertifikalar ve özel kullanım koşulları.
- Gaz algılama, inertleme, tahliye, bastırma ve izolasyon sistemleri dokümanları.
- Bakım, muayene, kaza/ramak kala, çalışma izni, eğitim ve acil durum kayıtları.
Teslim edilecek çıktılar
| Çıktı | İçerik |
| Ana PKD raporu | Risk değerlendirmesi, sınıflandırma, önlemler, sorumluluklar ve revizyon koşulları. |
| Tehlikeli alan planları | Zone sınıfı, sınır/uzanım, salım kaynağı ve ekipman konumlarının gösterimi. |
| Hesap ekleri | Salım, havalandırma ve bölge uzanımı için kullanılan yöntem, veri, kabul ve sonuçlar. |
| Madde envanteri | Gaz/buhar/toz patlama parametreleri ve veri kaynakları. |
| Ex ekipman matrisi | Ekipman etiketi/sertifikası ile bölge şartlarının karşılaştırılması. |
| Tutuşturucu kaynak matrisi | Kaynak, olasılık, kontrol önlemi ve kalan risk. |
| Aksiyon planı | Bulgu, risk önceliği, öneri, sorumlu, hedef tarih ve doğrulama yöntemi. |
| Revizyon kaydı | Doküman sahibi, hazırlayan/gözden geçiren, tarih, değişiklik ve onay bilgileri. |
Sık sorulan sorular |
Elektrik Tesisatı ve Topraklama Kontrolleri, Basınçlı Kap ve Ekipmanlar, Mekanik Tesisat Kontrolleri, Tahribatsız Muayene konuları da ilginizi çekebilir.
| Tesisinizde kullanılan yanıcı maddeleri, proses akışını ve mevcut yerleşim planlarını paylaşın. SÖZTEK ekibi saha kapsamını, gerekli veri ve ölçümleri, bölge sınıflandırması ile PKD teslim planını belirlesin. |
İş ekipmanlarının güvenli kullanımını sağlamak, mevzuat yükümlülüklerini yerine getirmek ve işletme risklerini azaltmak için sahada ölçüm, kontrol ve raporlama süreçlerini tek akışta yürütüyoruz.